Het is tijd voor een soevereine overheidscloud!?!

Geopolitieke verhoudingen veranderen, we zijn in toenemende mate afhankelijk van grote technologiebedrijven en de ontwikkelingen op het gebied van cloud en AI gaan razendsnel. Het lijkt daarom hoog tijd voor een soevereine overheidscloud. Of moet de overheid  zich concentreren op haar kerntaken en op een goed doordachte manier aanhaken bij bestaande oplossingen? Dat vraagstuk stond centraal tijdens ons vijfde symposium, dat op 5 november 2026 opnieuw plaatsvond in Pulchri Studio in Den Haag.


foto's: Sander Foederer
  1. Collegevoorzitter Adri de Bruijn opende het symposium
  2. Jantine Zwinkels (Tweede Kamercommissie Digitale Zaken) ontvangt de handreiking over cloudgebruik uit handen van Adri de Bruijn

Na de opening door collegevoorzitter Adri de Bruijn, benadrukte staatssecretaris Willemijn Aerdts het belang van een soevereine overheidscloud in een videoboodschap. Tegelijkertijd wees zij erop dat er nog belangrijke vraagstukken opgelost moeten worden voordat zo'n cloud daadwerkelijk vorm kan krijgen.

Na deze boodschap ontving Tweede Kamerlid namens het CDA en lid van de Commissie Digitale Zaken Jantine Zwinkels de AcICT-handreiking over cloudgebruik: Loop niet met je hoofd in de wolken van Adri de Bruijn. De overhandiging onderstreept het politieke belang en de actualiteit van het onderwerp.

Witte Wijsmuller (adviseur bij de Europese Commissie) over de Europese opgave

Nederland als voortrekker van digitale soevereiniteit in Europa?

Witte Wijsmuller, adviseur van de directeur-generaal van DG CONNECT bij de Europese Commissie, nam de aanwezigen mee in de Europese opgave. Europa loopt achter op de wereldwijde koplopers op het gebied van technologie en AI. Om die achterstand in te halen, is volgens hem een gezamenlijke en strategische aanpak nodig. Digitale soevereiniteit bereik je niet door op één plek in de keten een eigen oplossing te ontwikkelen. Het vraagt om een integrale aanpak, waarbij Europa investeert in de volledige technologische keten: van grondstoffen, energie en halfgeleiders tot rekenkracht en data.

Wijsmuller benoemde drie risico's: het verlies van economische relevantie, onvoldoende leveringszekerheid en beperkte toegang tot data. Europa moet daarom meer investeren in eigen technologische ontwikkeling en Europese aanbieders helpen om op te schalen. Daarvoor is onder meer nodig dat overheden hun gezamenlijke inkoopkracht beter benutten. Nederland loopt voorop in de discussie over cloudsoevereiniteit en kan volgens Wijsmuller een voortrekkersrol spelen door met andere lidstaten samen te werken.

Paneldiscussie met (vlnr): Gerdine Keijzer-Baldé, Art de Blaauw, Arjen de Graaf, Kor de Groot, Witte Wijsmuller en Arie van Deursen

Paneldiscussie: digitale soevereiniteit vraagt om samenwerking en gezamenlijke keuzes

Onder leiding van dagvoorzitter en collegelid Arie van Deursen gingen Witte Wijsmuller, Kor de Groot (directeur ODC-Noord), Arjen de Graaf (CIO van De Nederlandsche Bank), Art de Blaauw (CIO Rijk) en Gerdine Keijzer-Baldé (kwartiermaker DG Digitaliseringsbeleid Samenleving en Overheid) met elkaar in gesprek over de vraag hoe de overheid digitale soevereiniteit concreet vorm kan geven.

De panelleden benadrukten dat er technisch al veel mogelijk is, maar dat vooral governance, samenwerking en besluitvorming aandacht vragen. Door voorzieningen en inkoop te bundelen, kunnen overheidsorganisaties meer schaal creëren en gezamenlijk optrekken richting cloudaanbieders. Daarbij zouden ook gemeenten, provincies en waterschappen betrokken kunnen worden. Een gezamenlijke aanpak vraagt wel dat organisaties bereid zijn een deel van hun eigen autonomie op te geven.

Een belangrijk inzicht uit de discussie was dat Europa twee ontwikkelingen tegelijkertijd moet stimuleren: gebruik blijven maken van kwalitatief goede bestaande diensten en tegelijkertijd investeren in Europese alternatieven. De overheid moet zich niet afsluiten van de wereldmarkt, maar wel zorgen dat zij op termijn voldoende keuzevrijheid heeft. De panelleden riepen op om niet te blijven steken in visies en beleidsstukken, maar vooral samen projecten op te pakken en van elkaar te leren.

Parallelsessies

Na het plenaire deel, konden de aanwezigen 2 van de 4 parallelsessies bijwonen.

Cloud als onmisbaar fundament voor Defensie
Jeroen van der Vlugt, CIO van Defensie, nam de deelnemers mee in de uitdagingen waar Defensie voor staat door de toenemende geopolitieke spanningen en snelle technologische ontwikkelingen. Wapensystemen zijn steeds vaker ook digitale systemen. En, zoals Van der Vlugt het treffend verwoordde: ‘zonder rekenkracht geen gevechtskracht’.

Cloudtechnologie is voor Defensie een belangrijk fundament voor de digitale transformatie en toekomstige militaire slagkracht. Tegelijkertijd brengt het gebruik ervan afhankelijkheden met zich mee. Defensie kiest daarom voor een multicloudstrategie, waarbij de kansen van cloud worden benut en de risico's zorgvuldig worden afgewogen. Daarnaast wees Van der Vlugt erop dat de afhankelijkheid van buitenlandse technologie verder reikt dan de cloud. Cruciale onderdelen van de digitale infrastructuur, zoals zeekabels, satellietcommunicatie en DNS, zijn grotendeels afhankelijk van niet-Europese partijen.

Digitale autonomie vraagt om keuzes over organisatiegrenzen heen, ODC-Noord
Enterprise Architect Erik Kuik en directeur Kor de Groot vertelden over de ontwikkeling van ODC-Noord van infrastructuurleverancier naar strategische cloud- en platformpartner. Als digitale infrastructuurpartner bedient ODC-Noord momenteel 50 overheidspartijen, waaronder de provincie Groningen, met als doel om deze toegang uit te breiden naar gemeenten via samenwerking met NDS.

De behoefte aan cloud- en AI-diensten vraagt om een overheid die meer samen optrekt. De sprekers gaven aan dat overheidsorganisaties regelmatig dezelfde systemen (zoals Azure en OpenShift)   bouwen en dat op verschillende plekken AI-GPU-clusters worden neergezet. Tegelijkertijd loopt ODC-Noord tegen praktische uitdagingen aan, zoals schaarste in energie en hardware, weerbaarheid (security en certificering), en het aantrekken van talent. Ook het tempo van overheidsbesluitvorming sluit niet altijd aan bij de snelheid van technologische ontwikkelingen. Het ligt voor de hand om voorzieningen meer te bundelen en capaciteit gezamenlijk te benutten. Dat vraagt om samenwerking op het gebied van investeringen, kennisopbouw, standaarden en beveiliging, maar ook om duidelijke afspraken over verantwoordelijkheden en beheer. Door meer samen te werken, kunnen overheidsorganisaties schaarse middelen efficiënter inzetten, expertise bundelen en voorkomen dat iedereen afzonderlijk het wiel uitvindt.

Ook eerdere keuzes verdienen een nieuwe afweging, de Belastingdienst
Bart de Jongh, CIO van de Belastingdienst, nam de deelnemers mee in de uitdagingen van de digitale modernisering. De Belastingdienst werkt aan vernieuwing, digitale transformatie én continuïteit. Dat is een flinke opgave: zo’n 60 procent van de IV-capaciteit gaat namelijk op aan het onderhouden van bestaande systemen.

Ook digitale autonomie staat op de agenda. De Belastingdienst wil de eigen ontwikkelcapaciteit en datacenterruimte vergroten, het inkoopbeleid aanpassen en meer gebruikmaken van open source. Dit vraagt om grondige afwegingen en gedegen risicoanalyses.

Een concreet voorbeeld is het stopzetten van de migratie naar Microsoft 365 in de cloud, mede naar aanleiding van het advies van AcICT. De Belastingdienst kiest nu voor extra datacentercapaciteit en een on-premises inrichting, waarbij de eigen organisatie de servers beheert en onderhoudt.

Loop niet met je hoofd in de wolken, AcICT
Johan Piet, onderzoeksmanager bij AcICT, lichtte de handreiking over cloudgebruik toe. Hij benadrukte dat organisaties eerst goed moeten bepalen wat zij daadwerkelijk nodig hebben, voordat zij clouddiensten afnemen. Door, onder andere, eisen vooraf scherp te definiëren, kunnen organisaties hun keuzes beter afbakenen. Ook wees hij op de risico's van een sterke afhankelijkheid van één aanbieder. Een geïntegreerde oplossing kan aantrekkelijk zijn, maar een aanpak met meerdere leveranciers biedt vaak meer autonomie. Tot slot benadrukte Piet het belang van voldoende kennis binnen de eigen organisatie en structurele risicoanalyses. Organisaties moeten weten welke diensten zij afnemen, welke afhankelijkheden daarmee samenhangen en welke mogelijkheden er zijn om bij veranderende omstandigheden andere keuzes te maken. Lees alle tips nog eens rustig na in de handreiking: loop niet met je hoofd in de wolken.

Jeroen van der Vlugt (CIO Defensie) over uitdagingen door de toenemende geopolitieke spanningen en snelle technologische ontwikkelingen

vlnr: Kor de groot (directeur) en Eric Kuik (Enterprise Architect) van ODC-Noord over de ontwikkeling van infrastructuurleverancier naar strategische cloud- en platformpartner

Bart de Jongh (CIO Belastingdienst) over de uitdagingen van de digitale modernisering

Johan Piet (onderzoeksmanager AcICT) over de handreiking over cloudgebruik 'Loop niet met je hoofd in de wolken'

Liam Klein Research Fellow bij Instituut Clingendael over de digitale afhankelijkheid van de Nederlandse overheid

Technologie kent geen landsgrenzen

Liam Klein, Research Fellow bij Instituut Clingendael plaatste de digitale afhankelijkheid van de Nederlandse overheid in een bredere geopolitieke context. Daarbij stond vooral de relatie tussen de Amerikaanse politiek en grote Amerikaanse technologiebedrijven centraal. Omdat de overheid voor haar digitale infrastructuur in belangrijke mate afhankelijk is van deze bedrijven, is het belangrijk om niet alleen te kijken naar de technische en operationele kant van die afhankelijkheid. We moeten ook oog hebben voor de politieke en ideologische ontwikkelingen die daarachter schuilgaan. Volgens Klein wordt dit vraagstuk, gezien de uitslagen van de midterms, alleen nog maar belangrijker. Welke belangen en wereldbeelden spelen een rol bij de koers van deze technologiebedrijven, en hoe kunnen veranderingen in de Amerikaanse politiek doorwerken in de digitale voorzieningen van de Nederlandse overheid? Zijn bijdrage onderstreepte daarmee dat digitale autonomie niet alleen een technisch vraagstuk is, maar ook een strategische en geopolitieke opgave.

En nu aan de slag!

De rode draad van het symposium was duidelijk: digitale soevereiniteit vraagt om meer dan de keuze voor een andere cloudleverancier. Het gaat om inzicht in afhankelijkheden, bewuste investeringen, voldoende kennis en vooral samenwerking. De overheid hoeft niet alles zelf te ontwikkelen, maar moet wel weten waar de belangrijkste risico's zitten en welke keuzes nodig zijn om voldoende grip te houden. Daarbij is het belangrijk om over organisatiegrenzen heen te kijken. Door gezamenlijk op te trekken, kennis te delen en bewuster in te kopen, kan de overheid haar digitale autonomie vergroten. Dat vraagt soms ook om het opgeven van een deel van de eigen autonomie van losse overheidsonderdelen. Dit zijn alles zijn geen technologische, maar bestuurlijke afwegingen. Ze moeten worden genomen door het topmanagement van een organisatie, die intensief in het afwegingsproces worden betrokken en de pro’s en con’s wegen.